Μια ξεχωριστή εκδήλωση αφιερωμένη στην ιστορία, την αρχιτεκτονική κληρονομιά και τις σύγχρονες εξελίξεις γύρω από τα Προσφυγικά της Λεωφόρου Αλεξάνδρας διοργανώνουν φοιτήτριες και φοιτητές του Πολυτεχνείου Ξάνθης σε συνεργασία με την ΕΛΜΕ Ξάνθης. Η δράση θα πραγματοποιηθεί την Παρασκευή 15 Μαΐου στο Φίλοιστρον (Σμηναγού Μητράκη 29) και περιλαμβάνει έκθεση φωτογραφίας στις 15 και 16 Μαΐου, καθώς και ανοιχτή συζήτηση για το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον των ιστορικών αυτών κτιρίων.
Τα Προσφυγικά της Λ. Αλεξάνδρας αποτελούν ένα από τα πρώτα και σημαντικότερα παραδείγματα κοινωνικής κατοικίας στην Ελλάδα. Η ανέγερσή τους ξεκίνησε την περίοδο 1933-1935, σε μια εποχή που το ελληνικό κράτος προσπαθούσε να αντιμετωπίσει τις τεράστιες στεγαστικές ανάγκες που δημιούργησε η έλευση των προσφύγων μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή. Τα κτίρια σχεδιάστηκαν από τους μηχανικούς Κίμωνα Λάσκαρη και Δημήτρη Κυριακού, ακολουθώντας τις αρχές της αρχιτεκτονικής Μπαουχάουζ και του ευρωπαϊκού μοντερνισμού.
Το συγκρότημα περιλάμβανε 228 λειτουργικά διαμερίσματα περίπου 50 τετραγωνικών μέτρων, τα οποία σχεδιάστηκαν με έμφαση στη λιτότητα, τη λειτουργικότητα και την αντοχή στον χρόνο. Παράλληλα, ιδιαίτερη βαρύτητα δόθηκε στους κοινόχρηστους χώρους, στοιχείο που συνέβαλε στη δημιουργία μιας ζωντανής κοινότητας ανθρώπων που κουβαλούσαν κοινές εμπειρίες προσφυγιάς και επανεκκίνησης της ζωής τους.
Τα Προσφυγικά δεν αποτέλεσαν μόνο μια λύση στέγασης, αλλά και ένα ζωντανό κοινωνικό κύτταρο μέσα στην Αθήνα. Η καθημερινή συνύπαρξη προσφύγων και ντόπιων κατοίκων συνέβαλε στη διαμόρφωση νέων κοινωνικών και πολιτισμικών σχέσεων, επηρεάζοντας συνολικά την εικόνα και την κοινωνική φυσιογνωμία της πόλης. Για τον λόγο αυτό θεωρούνται σήμερα ένα από τα πιο εμβληματικά έργα της ελληνικής αρχιτεκτονικής του 20ού αιώνα και χαρακτηριστικό δείγμα του ελληνικού μοντερνισμού.
Στη μεταπολεμική περίοδο, ωστόσο, τα Προσφυγικά βρέθηκαν επανειλημμένα στο στόχαστρο σχεδίων κατεδάφισης και «αξιοποίησης» της περιοχής. Οι έντονες αντιδράσεις κατοίκων, αρχιτεκτόνων, φορέων και συλλογικοτήτων συνέβαλαν καθοριστικά ώστε το 2008 το Συμβούλιο Νεότερων Μνημείων να κηρύξει διατηρητέες τις έξι πολυκατοικίες που σώζονται μέχρι σήμερα. Το 2009, το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο χαρακτήρισε το συγκρότημα μνημείο ιστορικής, κοινωνικής και αρχιτεκτονικής σημασίας, διασφαλίζοντας θεσμικά την προστασία του.
Παρά τη θεσμική αυτή κατοχύρωση, οι εξελίξεις των τελευταίων ετών διατήρησαν ανοιχτό το ζήτημα του μέλλοντος των Προσφυγικών. Το 2014, τα 137 από τα 177 διαμερίσματα μεταβιβάστηκαν στο Ταμείο Αξιοποίησης Ιδιωτικής Περιουσίας του Δημοσίου, ενώ το 2016 πέρασαν στην Περιφέρεια Αττικής με σκοπό την αξιοποίησή τους. Οι κινήσεις αυτές επανέφεραν στο προσκήνιο τη δημόσια συζήτηση σχετικά με τη χρήση, τη διατήρηση και τον χαρακτήρα του χώρου.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, από το 2011 δημιουργήθηκε η Ανοιχτή Συνέλευση Αγώνα Κοινότητας Προσφύγων Αλεξάνδρας και Αλληλέγγυων από κατοίκους και ανθρώπους που στήριξαν τον αγώνα για τη διατήρηση της κοινότητας. Στον χώρο αναπτύχθηκαν συλλογικές δομές αλληλεγγύης, όπως κοινωνικοί φούρνοι και κουζίνες, παιδικό στέκι, δράσεις αυτομόρφωσης και δομές υγείας, δίνοντας στα Προσφυγικά έναν νέο κοινωνικό ρόλο μέσα στη σύγχρονη πόλη.
Η εκδήλωση στην Ξάνθη επιχειρεί να ανοίξει έναν ευρύτερο διάλογο γύρω από τη σημασία της μνήμης, της κατοικίας και της προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς. Μέσα από το φωτογραφικό υλικό και τη συζήτηση, οι διοργανωτές επιδιώκουν να αναδείξουν όχι μόνο την ιστορική διαδρομή των Προσφυγικών της Λ. Αλεξάνδρας, αλλά και τα ερωτήματα που παραμένουν ανοιχτά για το μέλλον τους και για το δικαίωμα των ανθρώπων στην πόλη και τη συλλογική μνήμη.