Τα Χριστούγεννα (από την φράση Χριστού γέννα) είναι μια ετήσια χριστιανική γιορτή που τιμά τη γέννηση του Ιησού Χριστού και γιορτάζεται κυρίως στις 25 Δεκεμβρίου ως θρησκευτική και πολιτιστική γιορτή από δισεκατομμύρια ανθρώπους σε όλο τον κόσμο. Κεντρικό εορταστικό γεγονός του Χριστιανισμού, η προετοιμασία για τα Χριστούγεννα ξεκινά την πρώτη Κυριακή της Ελεύσεως και ακολουθεί η εορτή των Χριστουγέννων, η οποία ιστορικά διαρκεί δώδεκα ημέρες και κορυφώνεται την ημέρα των Θεοφανίων.
Η χριστουγεννιάτικη αφήγηση που αναφέρεται στο Ευαγγέλιο, γνωστή ως η Γέννηση του Ιησού, αναφέρει ότι ο Ιησούς γεννήθηκε στη Βηθλεέμ, σύμφωνα με τις προφητείες για τον Μεσσία. Όταν ο Ιωσήφ και η Παναγία έφτασαν στην πόλη, το πανδοχείο δεν είχε δωμάτιο, και έτσι τους πρόσφεραν ένα στάβλο όπου γεννήθηκε σύντομα το Θείο Βρέφος, με αγγέλους να αναγγέλλουν τα νέα στους βοσκούς, οι οποίοι στη συνέχεια τα διαλαλούσαν.
Υπάρχουν διάφορες υποθέσεις σχετικά με την ημερομηνία γέννησης του Ιησού. Στις αρχές του 4ου αιώνα, η εκκλησία καθόρισε την ημερομηνία ως 25η Δεκεμβρίου, ημερομηνία του χειμερινού ηλιοστασίου στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Είναι εννέα μήνες μετά την Ευαγγελισμό της Θεοτόκου στις 25 Μαρτίου, η οποία είναι επίσης η ημερομηνία της εαρινής ισημερίας στο ρωμαϊκό ημερολόγιο. Οι περισσότεροι Χριστιανοί γιορτάζουν στις 25 Δεκεμβρίου στο γρηγοριανό ημερολόγιο, το οποίο έχει υιοθετηθεί σχεδόν παγκοσμίως στα πολιτικά ημερολόγια που χρησιμοποιούνται σε χώρες σε όλο τον κόσμο. Ωστόσο, μέρος των Ανατολικών Χριστιανικών Εκκλησιών γιορτάζουν τα Χριστούγεννα στις 25 Δεκεμβρίου του παλαιότερου Ιουλιανού ημερολογίου, το οποίο επί του παρόντος αντιστοιχεί στις 7 Ιανουαρίου στο Γρηγοριανό ημερολόγιο. Για τους Χριστιανούς, η γιορτή της έλευσης του Θεού στη γη με τη μορφή ανθρώπου για να συγχωρήσει τις αμαρτίες της ανθρωπότητας είναι πιο σημαντική από το να γνωρίζουν την ακριβή ημερομηνία γέννησης του Ιησού Χριστού.
Ιστορία του εορτασμού των Χριστουγέννων
Η παράδοση θεωρεί ότι η αρχαιότερη ομιλία για τη γιορτή των Χριστουγέννων εκφωνήθηκε από τον Μέγα Βασίλειο στην Καισάρεια της Καππαδοκίας το έτος 376 μ.Χ. Άλλες Ιστορικές πηγές επισημαίνουν πως ο εορτασμός των Χριστουγέννων άρχισε να τηρείται στη Ρώμη γύρω στο 335, αν και κάποιοι ερευνητές βασιζόμενοι σε αρχαίους ύμνους με χριστουγεννιάτικη θεματολογία θεωρούν ότι τα πρώτα βήματα που οδήγησαν στον εορτασμό αυτό έγιναν μέσα στον 3ο αιώνα.
Επί Πάπα Ιουλίου Α’ (337-352) τα Χριστούγεννα σταμάτησαν να γιορτάζονται μαζί με τα Θεοφάνια και θεσπίσθηκε ως επέτειος η 25 Δεκεμβρίου κατόπιν έρευνας των αρχείων της Ρώμης, όπως πιστεύεται, επί της απογραφής που έγινε επί αυτοκράτορα Οκταβιανού Αυγούστου, σε συνδυασμό με υπολογισμό ρήσης του Ευαγγελίου (το οποίο και συνέτεινε) του Προδρόμου λεχθείσα περί τον Χριστόν:”Εκείνος δει αυξάνειν, εμέ δε ελατούσθαι” (Ιωάνν. γ’30). Με βάση αυτή την υποθετική πηγή, η Γέννηση του Χριστού ορίσθηκε κατά το χειμερινό ηλιοστάσιο όπου και αρχίζει η αύξηση των ημερών. Στον καθορισμό της 25ης Δεκεμβρίου ως ημερομηνίας εορτασμού συντέλεσαν προφανώς η μεγάλη εθνική εορτή του “ανίκητου” θεού Ήλιου (Dies Natalis Solis Invicti) και ο εορτασμός των γενεθλίων του Μίθρα που ήταν διαδεδομένα σε όλη την επικράτεια της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας με την έννοια ότι η επιλογή αυτής της ημέρας ως ημέρας γέννησης του Χριστού είχε να κάνει με την προσπάθεια αντικατάστασης των παγανιστικών (μη χριστιανικών) γιορτών που τηρούνταν εκείνον τον καιρό, όπως τα Σατουρνάλια και τα Μπρουμάλια
Συνεπώς, όταν ο Χριστιανισμός έγινε η επίσημη θρησκεία της αυτοκρατορίας, προσπάθησε να απορροφήσει και να δώσει νέα διάσταση και νέα σημασία σε πανάρχαια λατρευτικά έθιμα και λατρευτικές συνήθειες αιώνων. Πάντως, παρά τις απαγορεύσεις της εκκλησίας για πολλές από τις εκδηλώσεις που τελούνταν στην αντίστοιχη του Δωδεκαημέρου περίοδο ή τις νομοθεσίες, αυτές διατηρήθηκαν κυρίως στην ύπαιθρο καθ’ όλη την διάρκεια των ρωμαϊκών αυτοκρατορικών χρόνων, μέχρι τον 5ο μ.Χ. αιώνα. Σε μεταγενέστερη εποχή πολλά από τα έθιμα τους (ανταλλαγή δώρων, γλέντια, χαρτοπαίγνια κ.ο.κ.) μεταβιβάστηκαν στον εορτασμό τής Πρωτοχρονιάς.
Στη Ρώμη το Ημερολόγιο του Φιλόκαλου (354 μ.Χ.) περιλαμβάνει στην ημερομηνία της 25ης Δεκεμβρίου, απέναντι από την παγανιστική Natalis invicti, δηλ. “γέννηση του ανίκητου (ήλιου)”, την φράση “VIII kal. Ian. natus Christus in Betleem Iudeae.” (“όγδοες καλένδες Ιανουαρίου Ο Χριστός γεννήθηκε στη Βηθλεέμ της Ιουδαίας.”)
Από τη Δύση ο εορτασμός της Γεννήσεως στις 25 Δεκεμβρίου πέρασε και στην Ανατολή γύρω στο 376. Το 386 ο Αγ. Ιωάννης ο Χρυσόστομος παρότρυνε την εκκλησία της Αντιόχειας να συμφωνήσει στην 25η Δεκεμβρίου ως ημέρα εορτασμού της Γέννησης. Τον καιρό του Αγ. Αυγουστίνου (354-430) η ημερομηνία της Γιορτής της Γέννησης είχε καθοριστεί, πάντως ο Αυγουστίνος την παραλείπει από τον κατάλογό του με τις σημαντικές χριστιανικές επετείους (PL 33.200).
Με τον χρόνο επεκράτησε σε όλο τον χριστιανικό κόσμο εκτός της Αρμενικής Ορθόδοξης Εκκλησίας που συνεχίζει τον συνεορτασμό με τα Θεοφάνια.
Το 529 ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός απαγόρευσε την εργασία και τα δημόσια έργα κατά τη διάρκεια των Χριστουγέννων και τα ανακήρυξε δημόσια αργία. Ως το 1100, καθώς είχε επεκταθεί η δράση των ιεραποστολών στις παγανιστικές ευρωπαϊκές φυλές, όλα τα έθνη της Ευρώπης γιόρταζαν τα Χριστούγεννα. Εντούτοις, αργότερα, εξαιτίας της Μεταρρύθμισης απαγορεύτηκε ή περιορίστηκε κατά περιόδους η τήρησή του εορτασμού τους σε διάφορες χώρες της Ευρώπης και στην Αμερική, καθώς θεωρούνταν ότι περιλάμβανε σε μεγάλο βαθμό ειδωλολατρικά στοιχεία.
Η σύγχρονη Χριστουγεννιάτικη κουλτούρα διαμορφώθηκε ως επί το πλείστον τον 19ο αιώνα στη Δυτική Ευρώπη και Αμερική. Οι επικριτές των σύγχρονων Χριστουγέννων κάνουν λόγο για χαρακτηριστικά εμπορευματοποίησης και υλισμού που δεν πρεσβεύουν τις αρχές του Χριστιανισμού.